ދިވެހިރާއްޖޭގެ އިޤްތިޞާދީ ހަރަކާތްތަކުގެ ތެރެއިން، ގޯތިގެދޮރާއި ބޮޑެތި މުދަލުގެ މުޢާމަލާތްތަކަކީ އެންމެ ބޮޑު މާލީ ހޭދައެއް ކުރެވޭ އެއް ދާއިރާއެވެ. ނަމަވެސް، ސިވިލް ކޯޓުގެ ރެކޯޑްތަކުން ފެންނަން އޮތް ގޮތުގައި، މިފަދަ މުޢާމަލާތްތަކުގެ ތެރެއިން އުފެދޭ ދަޢުވާތަކަކީ ނުހަނު ސީރިއަސް އަދި ބޮޑެތި އަދަދުތައް ހިމެނޭ މައްސަލަތަކެވެ.
1. މައްސަލައިގެ ފަސްމަންޒަރ
މިކަމުގެ މިސާލެއްގެ ގޮތުން މ. އަތަމާ ޕްލާޒާ އިމާރާތުގެ މިލްކުވެރިކަމާ ގުޅޭގޮތުން ޢަބްދު ﷲ ޖާބިރާއި އިސްމާޢީލް ޢަބްދުއްލަޠީފާ ދެމެދު ހިނގާފައިވާ ބޮޑު ޤާނޫނީ ދަޢުވާ (މައްސަލަ ނަންބަރު: 8223/-vC/1202C) ފާހަގަކޮށްލެވެއެވެ. މި މައްސަލައިގެ އަސާސަކީ، މުދާ ގަނެވިއްކުމުގެ އެއްބަސްވުމެއްގެ ދަށުން ފައިސާ ދައްކާފައިވީ ނަމަވެސް، މުދަލުގެ ރަސްމީ މިލްކުވެރިކަން ބަދަލުވުމުގައި އުފެދުނު ޚިލާފުތަކެވެ. މި މައްސަލައަކީ 7102 ވަނަ އަހަރުން ފެށިގެން ކޯޓުގެ އެކި މަރުޙަލާތަކުގައި ދިގުލައިގެން ގޮސްފައިވާ މައްސަލައެކެވެ.
2. ޤާނޫނީ މައްސަލަ
މި މައްސަލައިގައި ކޯޓުން ކަނޑައަޅަންޖެހުނު އެންމެ މުހިންމު ނުކުތާއަކީ “އިކުއިޓަބަލް ރައިޓްސް” (އިންސާފުގެ ހަމައިން ލިބޭ ޙައްޤު) އާއި “ލީގަލް އޯނަރޝިޕް” (ޤާނޫނީ މިލްކުވެރިކަން) އާ ދެމެދު އޮތް ތަފާތެވެ.
ސަބަބު: އެއްބަސްވުމެއްގެ ދަށުން ފައިސާ ދެއްކުމުން، އެ މުދަލުގެ މައްޗަށް ލިބެނީ ކޮން ކަހަލަ ޤާނޫނީ ބާރެއްތޯ ދެނެގަތުން.
ރައިޓް އިން ރެމް: މިއީ ހަމައެކަނި ވަކި ފަރުދަކާ ދެކޮޅަށް އޮންނަ ޙައްޤެއް ނޫން ކަމަށާއި، މުޅި ދުނިޔެއަށް ނިސްބަތްވާ ގޮތަށް އެ މުދަލުގެ މައްޗަށް އޮންނަ މިލްކުވެރިކަމުގެ ޙައްޤެއްކަން ސާބިތުކުރުމެވެ.
ސާބިތުކުރުމުގެ ބުރަ: ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުން އެ މުދަލަކަށް ފައިސާ ދެއްކިކަމާއި، އޭގެ މިލްކުވެރިކަން އޭނާއަށް ޙައްޤުވާކަން ލިޔެކިޔުމުން ސާބިތުކޮށްދިނުމުގެ މަސްއޫލިއްޔަތު އުފުލަންޖެހެއެވެ.
3. ކޯޓުގެ ނިންމުން
މި މައްސަލައިގައި ސިވިލް ކޯޓުން އެންމެ ފަހުން ފައިނަލް ޙުކުމް ކޮށްފައިވަނީ 1 މާޗް 6202 ގައެވެ. ކޯޓުގެ ނިންމުމުގައި ކަނޑައަޅާފައިވަނީ، އެއްބަސްވުމެއްގެ ދަށުން އަދާކުރަންޖެހޭ އިލްތިޒާމްތައް ފުރިހަމަކޮށްފައިވާނަމަ، އެ ފަރާތެއްގެ ޙައްޤުތައް ޤާނޫނުން ރައްކާތެރިކޮށްދޭން ޖެހޭނެ ކަމަށެވެ. ބޮޑެތި މާލީ މުޢާމަލާތްތަކުގައި، އެކަށީގެންވާ ސަބަބެއް ނެތި އެއްބަސްވުމާ ޚިލާފުވުމަކީ ޤާނޫނީ ގޮތުން ޒިންމާ އުފުލަންޖެހޭނެ ކަމެއް ނަމަވެސް، ގެއްލުންވީ ގޮތެއް ސާބިތުކުރުމުގެ ގޮތުން އެއްވެސް ހެއްކެއް ޝަރީޢަތަށް ހުށަހަޅާފައި ނުވާތީ، 61 މިލިއަން ރުފިޔާގެ ބަދަލު ދޭންނުޖެހޭނެ ކަމަށް ކޯޓުން ވަނީ ނިންމާފައެވެ. އޭގެ ބަދަލުގައި ކޯޓުން އިސްކަންދީފައިވަނީ މުދަލުގެ މިލްކުވެރިކަމުގެ ޙައްޤުތައް އިންސާފުގެ ހަމައިން ކަށަވަރުކޮށްދިނުމަށެވެ.
4. ތަޙުލީލު: އާންމުން ސަމާލުވާންޖެހޭ ނުކުތާތައް
މި މައްސަލައިން އެނގޭ ގޮތުގައި، ގިނަ ފަހަރަށް މީހުންނަށް އޮޅުން އަރަނީ “ޕްރީސޭލް އެގްރީމެންޓް” އެއްގައި ސޮއިކުރުމަކީ ފުރިހަމަ މިލްކުވެރިކަން ލިބުން ކަމަށް ބަލައިގެންނެވެ. ނަމަވެސް ސަމާލުވާންޖެހޭ ކަންތައްތަކަކީ:
ރަޖިސްޓްރީ ކުރުން: މުދަލެއްގެ ފުރިހަމަ މިލްކުވެރިކަން ލިބޭނީ ސިޓީ ކައުންސިލް ނުވަތަ ކަމާބެހޭ މުއައްސަސާއެއްގައި އެ މުދަލެއް ރަސްމީކޮށް ރަޖިސްޓްރީ ކުރުމުންނެވެ.
ލިޔެކިޔުން ބެލެހެއްޓުން: މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ ދަށުން ކޯޓުގައި މައްސަލަ ސާބިތުކުރުން ލާޒިމްވާތީ، ބޭންކު ސްލިޕްތަކާއި، އީމެއިލް އަދި އެހެނިހެން މުޢާމަލާތްތަކުގެ ރެކޯޑް ރައްކާތެރިކަމާއެކު ބެލެހެއްޓުން މަޖުބޫރެވެ.
ނިންމުން
މުދަލުގެ މުޢާމަލާތެއް ކުރުމުގެ ކުރިން، އެ މުދަލަކީ ކޯޓުގައި މައްސަލައެއް ހިނގަމުންދާ މުދަލެއްތޯ ސިވިލް ކޯޓުގެ ވެބްސައިޓުން ކަށަވަރުކުރުމަކީ ބުއްދިވެރި ކަމެކެވެ. ތިމާގެ ޙައްޤުތައް ރަނގަޅަށް ދެނެގަނެ، ޤާނޫނީ ވަކީލެއްގެ މަޝްވަރާ ހޯދުމަކީ، މުސްތަޤްބަލުގައި ކުރިމަތިވެދާނެ ބޮޑެތި މާލީ ގެއްލުންތަކުން ސަލާމަތްވުމަށް އޮތް އެންމެ އިތުބާރު ހުރި މަގެވެ.
8/3/2026 Photo: Asad Photo
މުޙައްމަދު ދޮނޭ
ދޮނޭ މީޑިއާގެ ފައުންޑަރ މުޙައްމަދު ދޮނޭ ވަނީ ނޫސްވެރިކަމާއި ލިޔުންތެރިކަމުގެ ދާއިރާގައި 25 އަހަރަށްވުރެ ދިގު މުއްދަތަކަށް ޚިދުމަތްކޮށްފައެވެ. އޭނާ ވަނީ މީގެ ކުރިން ހަވީރު، މިއަދު، ވީމީޑިއާ، ވީނިއުސް، ދިނިއުސް އަދި ހުކުރު އާއި އަޢްޑުވަސް ފަދަ މަޖައްލާތަކުގައި ވެސް މަސައްކަތް ކޮށްފައެވެ.
މުޙައްމަދު ދޮނޭ އަކީ މިހާރު އެވިޑް ކޮލެޖްގައި ބެޗެލާސް ޑިގްރީ އޮފް ޝަރީޢާ އެންޑް ލޯ ފުރިހަމަކުރަމުންދާ ދަރިވަރެކެވެ. އޭނާ ވަނީ ޝްރީލަންކާގެ ބަންޑާރަނަޔަކަ ފޮރ އިންޓަރނޭޝަނަލް ސްޓަޑީޒް އިން ހަޔަރ ޑިޕްލޮމާ އިން އިންޓަރނޭޝަނަލް ރިލޭޝަންސް ފުރިހަމަކޮށްފައެވެ. މި ދާއިރާއިން ޕަބްލިކް އިންޓަރނޭޝަނަލް ލޯ، އިންޓަރނޭޝަނަލް ރިލޭޝަންސް، ކޮމްޕެރޭޓިވް ޕޮލިޓިކަލް ސިސްޓަމްސް، އިންޓަރނޭޝަނަލް ޕޮލިޓިކްސް، ޝްރީލަންކާ އިން ވާރލްޑް އެފެއަރސް އަދި ސައުތު އޭޝިއަން ސްޓަޑީޒްގެ ޢިލްމު ވަނީ ހާސިލްކޮށްފައެވެ.
މީގެ އިތުރުން، ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޤައުމީ ޔުނިވަރސިޓީން އެޑްވާންސް ސެޓްފިކެޓް އިން ލެންގުއޭޖް ޔޫސް ފުރިހަމަކޮށް، ދިވެހި ބަހާއި، އިނގިރޭސި ބަސް، ދިވެހި ތާރީޚާއި ޖޯގްރަފީ އަދި ސިޓިޒަންޝިޕް އެޑިއުކޭޝަން ވަނީ ކިޔަވާފައެވެ.